“Chúng tôi cảm thấy cuộc khủng hoảng đạo đức của một thế giới hỗn độn, một thế giới bị tàn phá bởi cuộc đại suy thoái và Chiến tranh thế giới khốc liệt, và vào thời điểm đó, không thể vẽ loại tranh như chúng tôi đang làm - hoa, tranh khỏa thân và người chơi đàn cello." - Barnett Newman

Sau một cuộc chiến tranh thế giới quá khốc liệt, tàn khốc, làm sao chúng ta có thể đơn giản tiếp tục với cuộc sống, và nghệ thuật, theo cách như trước đây? Đây là câu hỏi mà nhiều nghệ sĩ đã tự hỏi mình sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Vào những năm 1940 và 1950 ở New York, một phong trào nghệ thuật mới bắt đầu nổi lên, trong đó các nghệ sĩ bắt đầu khám phá cách thể hiện cảm xúc và cảm giác thông qua các trường phái trừu tượng. Những nghệ sĩ này cảm thấy họ không còn có thể tiếp tục vẽ các nhân vật sau sự khủng khiếp của chiến tranh. Thay vào đó, họ tìm kiếm nơi ẩn náu trong lĩnh vực trừu tượng, khuyến khích thiền định và nội tâm. Những nghệ sĩ này được biết đến với cái tên Những người theo trường phái Biểu hiện Trừu tượng.

Sự xuất hiện của chủ nghĩa biểu hiện trừu tượng

Trong những năm sau Chiến tranh thế giới thứ hai, một nhóm nghệ sĩ từ chối hình tượng để ủng hộ sự trừu tượng đã nổi lên ở Hoa Kỳ. Họ được biết đến với cái tên Những người theo chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng.

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít vào những năm 1930 ở châu Âu và kết quả là chiến tranh đã kéo theo một làn sóng nghệ sĩ nhập cư đến Hoa Kỳ. Những nghệ sĩ này đã mang theo những ý tưởng và thực hành của Chủ nghĩa Hiện đại Châu Âu. Nhiều nghệ sĩ được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Hans Hofmann, do họa sĩ người Đức Hans Hofmann thành lập, hoặc tại Đại học Black Mountain thực nghiệm ở Bắc Carolina, nơi Joseph Albers đã giảng dạy. Ảnh hưởng của châu Âu đã dạy các nghệ sĩ về những đổi mới chính thức của Chủ nghĩa Lập thể, chủ nghĩa tự động (Automatism) và nền tảng tâm lý của Chủ nghĩa Siêu thực.

Những người theo trường phái Biểu hiện Trừu tượng bị ảnh hưởng sâu sắc bởi ý tưởng khám phá vô thức ngự trị trong Chủ nghĩa siêu thực, và bởi ý tưởng của nhà tâm lý học người Thụy Sĩ Carl Jung và việc khám phá những câu chuyện thần thoại (Myth) và cổ mẫu (Archetype) của ông. Họ cũng bị thu hút bởi các nhà triết học hiện sinh như Jean-Paul Sartre. Những người theo trường phái Biểu hiện Trừu tượng đã thể hiện cảm xúc và các chủ đề phổ quát thông qua những bức tranh sơn dầu thường hoành tráng của họ theo một phong cách phù hợp với tâm trạng đau thương và lo lắng sau chiến tranh.

Jackson Pollock, Convergence, 1952. Courtesy MoMA

Các phong cách khác nhau trong Chủ nghĩa biểu hiện trừu tượng

Trong Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng, chúng ta có thể phân biệt giữa hai khuynh hướng chính: họa sĩ hành động (Action painting) và họa sĩ trường màu (Color field painting).

1. Tranh theo lối vẽ hành động (Action Painting)

Các họa sĩ hành động (action painters) là những nghệ sĩ theo trường phái Biểu hiện Trừu tượng có cách tiếp cận hội họa tập trung vào hành động vật lý. Quá trình làm việc của họ liên quan đến việc làm bắn tung tóe và nhỏ giọt sơn lên khung vẽ, và họ thường sử dụng những nét vẽ hoang dã theo kiểu cử chỉ thay vì vẽ cẩn thận. Nhà phê bình nghệ thuật Harold Rosenberg đã đặt ra thuật ngữ hành động trong bài báo của ông “Những họa sĩ hành động Mỹ” ("The American Action Painters") năm 1952. Arshile Gorky, Franz Kline, Willem de Kooning và Jackson Pollock đều được coi là họa sĩ hành động.

2. Tranh với lối vẽ trường màu (Color Field Painting)

Thuật ngữ bức tranh trường màu lần đầu tiên được sử dụng vào năm 1955 bởi Clement Greenberg để chỉ tác phẩm của Mark Rothko, Barnett Newman và Clyfford Still. Những nghệ sĩ này đã vẽ các tác phẩm đơn giản với diện tích lớn thường là một màu phẳng duy nhất nhằm tạo ra phản ứng trầm ngâm hoặc thiền định. Các nghệ sĩ lĩnh vực màu sắc đang tìm kiếm sự siêu việt và các trường màu sắc mở rộng, giàu cảm xúc của họ có mục đích nhấn chìm người xem và truyền cảm hứng cho sự chiêm nghiệm tinh thần và cảm giác mãnh liệt.

Các kiệt tác mang tính biểu tượng của chủ nghĩa biểu hiện trừu tượng

Jackson Pollock's Number 1A (1948)

Jackson Pollock, Number 1A, 1948. Courtesy MoMA

Năm 1947, Jackson Pollock khám phá ra một phương thức vẽ tranh mới bao gồm việc đổ sơn và nhỏ giọt sơn lên một tấm cancas chưa được căng lên khung gỗ, đặt trên sàn xưởng vẽ của ông. Phong cách này được gọi là sơn nhỏ giọt. Bức Number 1A cho phép Pollock làm việc với sự ngẫu hứng và chuyển động. Ông đã thêm các dấu tay của mình vào phía trên bên phải như một chữ ký. Pollock quyết định không đặt những tiêu đề gợi liên tưởng đến tranh của mình nữa mà đánh số chúng, để người xem trải nghiệm bức tranh thuần túy.

Bức tranh tường Seagram của Mark Rothko (1958-1960)

Mark Rothko, Untitled (Seagram Murals), 1958. Courtesy Tate

Năm 1958, Mark Rothko được giao nhiệm vụ vẽ một loạt các bức tranh tường cho phòng ăn tại Nhà hàng Four Seasons ở Tòa nhà Seagram ở New York. Ông đã làm việc không mệt mỏi trong hai năm, tạo ra một loạt các bức tranh trường màu chuyển động sâu sắc với màu đỏ sẫm, màu hạt dẻ và màu đen. Cuối cùng, ông đã tặng hầu hết các bức tranh cho Phòng trưng bày Tate ở London.

Cuộc khai quật của Willem De Kooning (1950)

Willem de Kooning, Excavation, 1950. Viện nghệ thuật lịch sự của Chicago

Cuộc khai quật của Willem de Kooning là bức tranh lớn nhất của ông cho đến thời điểm đó, thể hiện nét vẽ biểu cảm đặc trưng và cách tổ chức không gian thành các mặt phẳng trượt khác nhau. Sự căng thẳng giữa trừu tượng và tượng hình được thể hiện rõ ràng ở đây. Quy trình vẽ chuyên sâu của De Kooning bao gồm xây dựng bề mặt và cạo các lớp sơn của nó trong nhiều tháng liên tục cho đến khi đạt được hiệu quả mong muốn.

Barnett Newman's Onement (I) (1948)

Barnett Newman, Onement (I), 1948. Courtesy MoMA

Đối với Newman, Onement (I) là bước đột phá nghệ thuật của ông. Đây là lần đầu tiên nghệ sĩ sử dụng một dải dọc để xác định cấu trúc không gian. Dải dọc này, mà sau này Newman gọi là “zip”, đã trở thành dấu ấn đặc trưng. Newman cố gắng vẽ lại từ đầu, như thể bức tranh chưa từng tồn tại trước đây, xem các sáng tác của mình như những hình thức tư tưởng và biểu hiện của trải nghiệm được sống.

Chủ nghĩa biểu hiện trừu tượng vượt ra ngoài New York

Với Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng, New York trở thành trung tâm mới của thế giới nghệ thuật. Tuy nhiên, bên ngoài New York, có nhiều trường phái nghệ thuật cũng đang rời bỏ sự miêu tả để chuyển sang trừu tượng. Ví dụ, ở châu Âu trong những năm 1940 và 1950, có Art Informel. Mặc dù chủ yếu đề cập đến nghệ thuật châu Âu, các nghệ sĩ cũng được truyền cảm hứng và đón nhận Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng của Mỹ, lấy cảm hứng từ Chủ nghĩa siêu thực và sự tập trung của nó vào bức tranh theo chủ nghĩa tự động và tiềm thức.

>>> Xem thêm: Các mẫu tranh slogan treo văn phòng

Ảnh hưởng của chủ nghĩa biểu hiện trừu tượng và Di sản

Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng phát triển mạnh mẽ trong những năm 1940 và 1950. Đến những năm 1960, Chủ nghĩa tối giản và Nghệ thuật đại chúng bắt đầu thay thế nó trở thành trào lưu nghệ thuật thống trị. Thế hệ nghệ sĩ mới đã mệt mỏi với những tham vọng nghiêm túc và lớn lao của những người theo trường phái Biểu hiện Trừu tượng.

Tuy nhiên, di sản của Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng vẫn còn đáng kể. Lấy ví dụ, Frank Bowling tiếp tục vẽ theo phong cách này trong suốt sự nghiệp của mình. Hơn nữa, những phụ nữ theo trường phái Biểu hiện Trừu tượng như Lee Krasner, vốn bị lu mờ từ lâu, cũng đang nhận được sự quan tâm mà họ xứng đáng có được.

Lee Krasner, Portrait in Green, 1969. Phòng trưng bày Courtesy Kasmin, New York

Câu hỏi thường gặp (FAQ)