Vào đầu thế kỷ 20, xu hướng nghệ thuật này tràn ngập châu Âu, được thúc đẩy bởi sự phản kháng lại văn hóa tầng lớp bình dân và khao khát tìm kiếm sự sáng tạo mới. Những từ khóa cốt lõi mô tả các nghệ sĩ và nghệ thuật biểu hiện là "tự thân", "tâm lý", "cơ thể", "tình dục", "tự nhiên" và "tâm hồn". Thuật ngữ này linh hoạt đến mức nó bao trùm từ Vincent van Gogh, Egon Schiele cho đến Wassily Kandinsky. Các nghệ sĩ này đã khai thác những câu hỏi, chủ đề và cuộc đấu tranh rất thô sơ, chân thật và vĩnh cửu, từng gây xôn xao dư luận thời bấy giờ và vẫn giữ nguyên giá trị rung cảm đến tận ngày hôm nay.

Sự phát triển của Chủ nghĩa biểu hiện qua các khu vực

Chủ nghĩa biểu hiện là một thuật ngữ phức tạp, mang ý nghĩa khác nhau tại các thời điểm và quốc gia khác nhau. Dù bùng nổ mạnh mẽ ở Đức và Áo vào đầu thế kỷ 20 như một phản ứng chống lại Chủ nghĩa Ấn tượng ở Pháp, mầm mống của nó thực chất đã được gieo rắc khắp châu Âu.

Chủ nghĩa biểu hiện ở Pháp

Tại Pháp, những nghệ sĩ tiên phong thường được gắn liền với Chủ nghĩa biểu hiện là Vincent van Gogh, Paul Gauguin và Henri Matisse. Dù Van Gogh và Gauguin hoạt động trước giai đoạn đỉnh cao của phong trào (1905-1920), họ vẫn được coi là những họa sĩ biểu hiện đích thực. Họ vẽ thế giới không phải bằng những gì mắt thấy, mà bằng trải nghiệm chủ quan và chiều sâu tâm hồn. Matisse, Van Gogh và Gauguin đã dùng màu sắc và nét cọ gạt bỏ sự chân thực vật lý, tập trung hoàn toàn vào việc lột tả cảm nhận mãnh liệt của bản thân.

Edvard Munch, Tiếng thét. Tranh tái hiện trong “Chủ nghĩa biểu hiện” của Ashley Bassie

Ernst Ludwig Kirchner, Marcella. Tranh tái hiện trong “Chủ nghĩa biểu hiện” của Ashley Bassie

Egon Schiele, Người phụ nữ ngồi với đầu gối cong. Trong “Chủ nghĩa biểu hiện” của Ashley Bassie

Chủ nghĩa biểu hiện ở Đức

Ở Đức, Chủ nghĩa Biểu hiện đặc biệt gắn liền với nhóm Die Brücke và Der Blaue Reiter. Nghệ thuật biểu hiện Đức chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chủ nghĩa thần bí, nghệ thuật trung cổ, thời kỳ nguyên thủy và triết học của Friedrich Nietzsche.

Nhóm Brücke được thành lập tại Dresden vào năm 1905 nhằm chống lại trật tự tư sản Đức. Họ sử dụng màu sắc tăng cường, hình thức đơn giản hóa và thể hiện tình dục tự do để thoát khỏi giới hạn của cuộc sống trung lưu. Trong khi đó, nhóm Der Blaue Reiter được thành lập năm 1911 bởi Wassily Kandinsky và Franz Marc. Để chống lại sự tha hóa của quá trình hiện đại hóa, họ theo đuổi các giá trị tinh thần thiêng liêng ẩn sâu trong nghệ thuật.

Wassily Kandinsky, Ngẫu hứng VII. Tranh tái hiện trong “Chủ nghĩa biểu hiện” của Ashley Bassie

Chủ nghĩa biểu hiện ở Áo

Egon Schiele và Oskar Kokoschka là hai "gã khổng lồ" của Chủ nghĩa Biểu hiện tại Áo, chịu ảnh hưởng từ Gustav Klimt. Sống tại thủ đô Vienna đầy rẫy sự đạo đức giả và kìm nén tình dục vào đầu thế kỷ 20, cả hai đã dùng nghệ thuật để bóc trần những chủ đề cấm kỵ như cái chết, bạo lực và khát vọng. Kokoschka nổi tiếng với khả năng nhìn thấu bản chất nội tâm qua các bức chân dung, còn Schiele gây rúng động với những hình thể gầy guộc, thô sơ, phơi bày sự cô độc và khao khát tuyệt vọng.

Egon Schiele, Hai cô gái (những người yêu nhau). Tranh tái hiện trong “Chủ nghĩa biểu hiện” của Ashley Bassie

Trường phái Nghệ thuật biểu hiện ở Na Uy

Edvard Munch là nhân vật then chốt của Na Uy đã truyền cảm hứng mãnh liệt cho các nghệ sĩ biểu hiện Đức và Áo. Tác phẩm kinh điển nhất của ông, The Scream (Tiếng Thét), với hình ảnh một sinh vật ôm mặt gào thét dưới bầu trời hoàng hôn đỏ rực, đã trở thành biểu tượng vĩnh cửu của sự lo âu, sợ hãi và tuyệt vọng trong thân phận con người.

Edvard Munch, Nụ hôn. Tranh tái hiện trong “Chủ nghĩa biểu hiện” của Ashley Bassie

Sự kết thúc và Di sản tiếp diễn của chủ nghĩa biểu hiện

Thế chiến I đã giáng một đòn tàn khốc vào phong trào này. Nhiều nghệ sĩ tài năng như Franz Marc, Egon Schiele đã ra đi vì bom đạn hoặc dịch bệnh. Đến năm 1933, chế độ Đức Quốc Xã đã chính thức dập tắt Chủ nghĩa biểu hiện nghệ thuật Đức, liệt kê vô số kiệt tác của Picasso, Klee, Munch, Matisse, Van Gogh vào danh sách "nghệ thuật suy đồi" và tịch thu chúng khỏi các bảo tàng.

Dù bị bức hại, tinh thần của Chủ nghĩa Biểu hiện vẫn bất diệt. Nó đã truyền cảm hứng trực tiếp cho sự ra đời của Chủ nghĩa Biểu hiện Trừu tượng (Abstract Expressionism) tại Mỹ vào thập niên 1940-1950, nơi các nghệ sĩ từ bỏ hình tượng để đắm chìm vào các trường màu và nét cọ bùng nổ. Tiếp nối sau đó là Chủ nghĩa Tân Biểu hiện (Neo-Expressionism) vào cuối thập niên 1970 với những tên tuổi như Jean-Michel Basquiat hay Anselm Kiefer, tiếp tục khai thác nghệ thuật chân thật bằng những gam màu rực rỡ và biểu cảm hoang dại.

Anselm Kiefer, The Orders of the Night. Hình ảnh được cung cấp bởi Seattle Art Museum.

By Shira Wolfe - artland.com (Biên dịch và hiệu đính)